Zasadnicza służba wojskowa - zasady powołania i wpływ kategorii wojskowej na obowiązki obywatela

Pojęcie „zasadnicza służba wojskowa” wywołuje skojarzenia z dawnym, przymusowym poborem do wojska. Choć powszechny pobór pozostaje zawieszony, nowa ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny wcale nie odesłała tego terminu do historii. Wręcz przeciwnie - uregulowała go na nowo, wprowadzając mechanizmy, które w określonych sytuacjach mogą mieć bezpośredni wpływ na życie przeciętnego obywatela zajmującego się na co dzień pracą, własnym biznesem i rodziną.

W poniższym artykule wyjaśniamy, czym w świetle aktualnych przepisów jest zasadnicza służba wojskowa, w jakich formach może być pełniona oraz dlaczego z perspektywy ewentualnego powołania, uregulowanie swojej kategorii wojskowej jest dziś kwestią istotną.

Zasadnicza służba wojskowa w polskim prawie - podział na formy

Ustawa o obronie Ojczyzny systematyzuje rodzaje służby w Siłach Zbrojnych RP. Zasadnicza służba wojskowa stanowi jeden z jej fundamentów i obecnie została podzielona przez ustawodawcę na dwie zupełnie odrębne formy: dobrowolną oraz obowiązkową. Zrozumienie różnicy między nimi pozwala właściwie ocenić swoją sytuację prawną wobec administracji wojskowej.

Dobrowolna zasadnicza służba wojskowa - ścieżka dla ochotników

Wprowadzenie dobrowolnej formy służby było jednym z głównych celów nowej ustawy, mającym na celu pozyskanie nowych rekrutów dla Armii. Dobrowolna zasadnicza służba wojskowa jest rozwiązaniem skierowanym do osób, które z własnej inicjatywy chcą zdobyć przeszkolenie militarne lub związać swoją przyszłość z wojskiem zawodowo.

Zgodnie z przepisami, procedura ta składa się z dwóch etapów. Pierwszym z nich jest szkolenie podstawowe, trwające do 28 dni i kończące się złożeniem przysięgi wojskowej. Kwalifikują się do niego osoby spełniające rygorystyczne wymogi, w tym niekarane i posiadające odpowiednią kategorię zdrowia. Po pozytywnym zakończeniu tego etapu, ochotnik może przejść do szkolenia specjalistycznego, które trwa do 11 miesięcy. Dopiero po jego zakończeniu żołnierz może ubiegać się o powołanie do zawodowej służby wojskowej.

Dla przeciętnego obywatela, który nie wiąże swojej kariery z wojskiem, ta forma służby pozostaje neutralna - wymaga bowiem jego wyraźnej zgody i inicjatywy.

Obowiązkowa zasadnicza służba wojskowa - czy będzie pobór?

Sytuacja wygląda zupełnie inaczej w przypadku obowiązkowej formy służby. W debacie publicznej często powtarza się tezę, że „pobór zlikwidowano”. Z punktu widzenia prawa jest to stwierdzenie błędne. Z ustawy o obronie Ojczyzny nie wykreślono regulacji dotyczących obowiązkowej służby zasadniczej.

Obowiązkowa zasadnicza służba wojskowa została jedynie zawieszona, a przepisy ją regulujące nie są obecnie stosowane. Prawo wyraźnie wskazuje, że obowiązkowa zasadnicza służba wojskowa ma trwać 9 miesięcy, a decyzję o jej ewentualnym przywróceniu pozostawiono w kompetencji Prezydenta RP. Oznacza to, że w przypadku zmiany uwarunkowań geopolitycznych i potrzeb Państwa, przywrócenie przymusowych powołań nie wymaga pisania nowej ustawy - wystarczy odpowiednia decyzja głowy państwa wdrożona na wniosek Rady Ministrów.

Kto może zostać powołany, jeśli obowiązek zostanie odwieszony?

Warto przypomnieć, że powszechnemu obowiązkowi obrony Ojczyzny podlegają wszyscy obywatele, w przedziale wiekowym od ukończenia 18. do końca roku kalendarzowego, w którym kończą 60 lat (w przypadku oficerów i podoficerów - 63 lata).

Oczywiście, prawo przewiduje system wyłączeń, które chronią m.in. stabilność rodzin. Obowiązkowi pełnienia służby wojskowej bezwzględnie nie podlegają kobiety w ciąży, w okresie 6 miesięcy po porodzie, a także osoby (zarówno kobiety, jak i mężczyźni) sprawujące osobistą opiekę nad dziećmi do lat 8 (pod pewnymi warunkami). Są to jednak wyłączenia uwarunkowane określoną sytuacją życiową. Dla większości dorosłych mężczyzn kluczowym czynnikiem warunkującym to, czy obowiązkowa zasadnicza służba wojskowa będzie ich dotyczyć, jest orzeczony stan zdrowia. Obowiązkowi służby nie podlegają bowiem osoby uznane za trwale niezdolne do jej pełnienia.

Dlaczego kategoria wojskowa ma kluczowe znaczenie?

Kwalifikacja wojskowa i nadana podczas niej kategoria zdolności (A, B, D lub E) to administracyjny dowód Twojej przydatności dla armii. Kategoria A oznacza, że jesteś w pełni zdolny do służby wojskowej. Zdecydowana większość mężczyzn otrzymała taką kategorię w wieku 19 lat, stając przed Powiatową Komisją Lekarską.

Dla administracji wojskowej obywatel z kategorią A jest w pełni zdrowym rezerwistą, gotowym do powołania na ewentualne obowiązkowe ćwiczenia wojskowe, a w przypadku wznowienia poboru - w pierwszej kolejności predysponowanym do tego, by objęła go zasadnicza służba wojskowa. 

adw. Krzysztof Czyżewski przypomina:„Wojsko nie bada z urzędu, czy po 10 lub 20 latach od kwalifikacji Twój kręgosłup nadal pozwala na dźwiganie oporządzenia, czy rozwinęło się u Ciebie nadciśnienie, wada wzroku lub zaburzenia natury psychicznej - masz jednak prawo do złożenia wniosku o zmianę kategorii wojskowej na tych podstawach.”

Jeśli Twój stan zdrowia przez lata uległ pogorszeniu, a w ewidencji wciąż figurujesz z kategorią A, w świetle prawa możesz być powołany do wykonywania zadań, którym Twój organizm może nie sprostać.

Weryfikacja dokumentacji medycznej - legalna droga ochrony

W obliczu istnienia w polskim prawie przepisów o obowiązkowej służbie, dbanie o to, by kategoria wojskowa odzwierciedlała Twój faktyczny, obecny stan zdrowia, jest wyrazem odpowiedzialności za siebie, swoją firmę i rodzinę. Jedynym sposobem na uregulowanie tego statusu jest formalne złożenie wniosku o zmianę kategorii wojskowej za pośrednictwem szefa Wojskowego Centrum Rekrutacji. Do wniosku należy dołączyć zaświadczenia medyczne wykazujące zmiany w stanie zdrowia, jakie nastąpiły od ostatniego badania.

Uzyskanie kategorii D zwalnia z obowiązku odbywania ćwiczeń wojskowych w rezerwie, a kategoria E całkowicie zwalnia z czynnej służby wojskowej w razie mobilizacji i wojny. Jeżeli orzeczono wobec Ciebie kategorię E - nie możesz już ubiegać się o zmianę na A. Jeżeli jednak figurujesz w ewidencji wojskowej jako rezerwista z kategorią D, możesz ubiegać się o orzeczenie pełnej zdolności do służby, jeżeli Twój stan zdrowia się poprawił.

Procedura ta nie polega jednak na wypełnieniu prostego formularza. Wojskowe Komisje Lekarskie działają w oparciu o rygorystyczne rozporządzenie MON, zawierające wykaz setek schorzeń. Każda diagnoza musi być rzetelnie udokumentowana historią leczenia, wynikami badań i zaświadczeniami lekarskimi.