Obowiązek obrony Ojczyzny. Kogo dotyczy i co naprawdę oznacza?

Skąd prawnie wynika obowiązek obrony? Z Konstytucji RP.

Obronność Państwa w sposób najbardziej ogólny reguluje Konstytucja RP. To właśnie ten akt nakłada na każdego obywatela ogólny obowiązek obrony Polski.

Zgodnie z art. 85 ust. 1 Konstytucji RP:

„Obrona Ojczyzny jest obowiązkiem obywatela polskiego.”

Obowiązek ten ma charakter powszechny i dotyczy obywateli polskich bez względu na płeć. Co istotne, pojęcie „obrony” na poziomie konstytucyjnym nie ogranicza się wyłącznie do walki zbrojnej. W literaturze prawniczej (np. prof.  dr hab. S. Hoc) przyjmuje się, że obrona Ojczyzny obejmuje także szereg działań niemilitarnych - m.in. przeciwdziałanie zagrożeniom gospodarczym, a także niesienie pomocy w ramach ochrony ludności cywilnej i zarządzania kryzysowego. W ten zakres wchodzi również ochrona środowiska.

Cztery filary obowiązku obrony z ustawy o obronie Ojczyzny

Powszechny obowiązek obrony z Konstytucji musiał zostać dokładnie sprecyzowany. Właśnie do tego celu służy ustawa o obronie Ojczyzny. 

Zgodnie z brzmieniem art. 3 ust. 1 tej ustawy:

„Obowiązkowi obrony Ojczyzny podlegają obywatele polscy zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do wykonywania tego obowiązku. Obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega obowiązkowi obrony, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.”

Z kolei art. 3 ust. 2 ustawy wprost definiuje cztery konkretne filary, w ramach których obywatele są obowiązani do realizacji tego obowiązku:

„W ramach obowiązku obrony Ojczyzny obywatele polscy są obowiązani do: 1) pełnienia służby wojskowej, z wyłączeniem osób, o których mowa w art. 5 ust. 2 i 3; 2) wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów mobilizacyjnych i pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych; 3) pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych; 4) wykonywania świadczeń na rzecz obrony 

– na zasadach i w zakresie określonych w ustawie.”

Jak widać - pełnienie służby wojskowej to jedynie jeden z czterech głównych możliwości realizacji obowiązku obrony przez obywatela. 

Poniższa tabela obrazuje na czym polega każdy filar i kogo dotyczy:

Filar obowiązku	Na czym polega w świetle ustawy?	Kogo dotyczy bezpośrednio?
Pełnienie służby wojskowej	Odbywanie czynnej służby wojskowej (w tym ćwiczeń rezerwy) lub służby w rezerwie. Podstawowy sposób realizacji obowiązku.	Wszyscy obywatele zdolni pod względem wieku i zdrowia, z wyłączeniem ustawowo zwolnionych grup.
Wykonywanie obowiązków z przydziałów	Nadawanie przydziałów mobilizacyjnych na czas wojny lub mobilizacji w jednostkach wojskowych lub pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych w zakładzie pracy.	Żołnierze rezerwy po przysiędze (przydziały wojskowe) oraz pracownicy strategicznych przedsiębiorstw (pracownicze).
Służba w jednostkach zmilitaryzowanych	Pełnienie służby w podmiotach, które w przypadku konfliktu lub mobilizacji przechodzą pod bezpośrednią kontrolę państwa (transport, energetyka, łączność).	Osoby posiadające nadane przydziały organizacyjno-mobilizacyjne do tych jednostek.
Wykonywanie świadczeń na rzecz obrony	Realizacja świadczeń osobistych (np. doraźne prace dla wojska) oraz rzeczowych (udostępnienie pojazdów lub nieruchomości na potrzeby obronne).	Obywatele polscy w wieku od 16 do 60 lat (świadczenia osobiste) oraz właściciele mienia (świadczenia rzeczowe).

Kto i w jakim wieku podlega obowiązkowi służby wojskowej?

Większość dyskusji i pytań dotyczy pierwszego z wymienionych filarów, czyli obowiązku pełnienia służby wojskowej (szczególnie w ramach pasywnej rezerwy, jako że dotyczy to największej liczby obywateli). Granice wiekowe tego obowiązku określa bezpośrednio art. 5 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny:

„Obowiązkowi pełnienia służby wojskowej, w zakresie określonym w niniejszej ustawie, podlegają obywatele polscy, począwszy od dnia, w którym kończą 18 lat życia, do końca roku kalendarzowego, w którym kończą 60 lat życia, a posiadający stopień podoficerski lub oficerski – 63 lat życia.”

Warto także wyjaśnić sytuację kobiet. Choć obowiązkowej kwalifikacji wojskowej w wieku 19 lat podlegają wyłącznie mężczyźni, ustawa nakłada obowiązek stawiennictwa przed komisją na kobiety posiadające wykształcenie i kwalifikacje przydatne z punktu widzenia Sił Zbrojnych. Zgodnie z brzmieniem art. 60 ust. 1 ustawy:

„Kobiety posiadające kwalifikacje przydatne do służby wojskowej oraz kobiety pobierające naukę w celu uzyskania tych kwalifikacji, które w danym roku szkolnym lub akademickim kończą naukę, albo będące studentkami lub absolwentkami szkół wyższych, mogą być poddane obowiązkowi stawienia się do kwalifikacji wojskowej, poczynając od dnia 1 stycznia roku kalendarzowego, w którym kończą 19 lat życia.”

Szczegółowy wykaz grup kobiet poddawanych temu obowiązkowi (np. absolwentek medycyny, farmacji, psychologii, weterynarii czy kierunków informatycznych) jest wymieniony w Rozporządzeniu Rady Ministrów.

Czy istnieją jakieś wyłączenia i zwolnienia z obowiązku obrony?

Ustawodawca, nakładając tak poważny obowiązek na obywateli, przewidział jednocześnie, że mogą zaistnieć sytuacje życiowe, w których inne wartości mają pierwszeństwo. W szczególności są nimi: ochrona macierzyństwa i opieka nad osobami niesamodzielnymi.

Podstawowe znaczenie ma art. 5 ust. 3 ustawy o obronie Ojczyzny:

„Obowiązkowi służby wojskowej w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny nie podlegają kobiety w ciąży oraz w okresie 6 miesięcy po porodzie, a także osoby: 1) sprawujące opiekę nad dziećmi do lat 8; 2) sprawujące opiekę nad:  a) dziećmi od lat 8 do 18,  b) osobami obłożnie chorymi,  c) osobami, wobec których orzeczono trwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników,  d) osobami, wobec których orzeczono całkowitą niezdolność do pracy oraz samodzielnej egzystencji na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,  e) osobami zaliczonymi do znacznego stopnia niepełnosprawności w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych 

– jeżeli osoby te wspólnie z nimi zamieszkują i opieki tej nie można powierzyć innym osobom.”

Warto zwrócić uwagę na istotną różnicę między punktem 1) a 2) tej regulacji. W przypadku opieki nad dzieckiem do lat 8, zwolnienie z obowiązku służby przysługuje bezwarunkowo, niezależnie od obecności innych domowników. Z kolei w przypadku dzieci starszych (od 8 do 18 lat) oraz osób chorych czy niepełnosprawnych, warunkiem koniecznym do uzyskania zwolnienia jest wykazanie, że opieki tej nie można powierzyć nikomu innemu (np. współmałżonkowi).

adw. Krzysztof Czyżewski przypomina:

“Pamiętajmy także o art. 3 ust. 1! To z niego płynie jasny wniosek - obowiązkowi oborny Ojczyzny nie podlegają także osoby, którym nie pozwala na to stan zdrowia. Oznacza to, że kategoria wojskowa również ma w tej kwestii fundamentalne znaczenie.”

Chcesz sprawdzić, czy Twoja sytuacja rodzinna, zawodowa lub zdrowotna uprawnia Cię do ubiegania się o wyłączenie lub zwolnienie z obowiązków wojskowych? Skontaktuj się z nami telefonicznie lub za pomocą formularza i umów na bezpłatną konsultację.