Zasady powoływania na ćwiczenia wojskowe: regulacje prawne, zwolnienia i rekompensaty finansowe

Zgodnie z założeniami Ministerstwa Obrony Narodowej, obowiązkowym ćwiczeniom podlega około 200 tysięcy żołnierzy rezerwy rocznie, choć potencjalna pula obywateli mogących otrzymać powołanie liczona jest w milionach. W pierwszej kolejności obowiązek ten dotyczy osób, które odbyły już szkolenie podstawowe i złożyły przysięgę wojskową. Organy wojskowe mogą jednak powołać również osoby bez wcześniejszego przeszkolenia, o ile posiadają one kwalifikacje pożądane z punktu widzenia obronności państwa, do których zalicza się m.in. informatyków, tłumaczy oraz kierowców.

Kto podlega powołaniu i jakie są wyjątki? 

Obowiązek odbywania ćwiczeń spoczywa na obywatelach w wieku od 18 do 60 lat, którzy po przejściu kwalifikacji wojskowej zostali przeniesieni do tzw. pasywnej rezerwy. Ustawodawca przewidział jednocześnie szereg wyłączeń; powołaniu nie podlegają m.in. osoby niezdolne do służby wojskowej ze względów zdrowotnych (posiadające kategorię „D” w czasie pokoju lub kategorię „E”), obywatele z podwójnym obywatelstwem zamieszkujący na stałe poza granicami kraju oraz osoby, które odbyły już służbę zastępczą.

Ustawa chroni również osoby znajdujące się w szczególnej sytuacji rodzinnej i opiekuńczej. Zwolnieni z ćwiczeń są obywatele sprawujący opiekę nad dzieckiem do 8. roku życia, a także osoby opiekujące się dzieckiem w wieku 9-18 lat lub osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, jeżeli nie ma innych podmiotów mogących przejąć te obowiązki na czas ich nieobecności. Z obowiązku wyłączone są również osoby pełniące istotne funkcje publiczne, w tym posłowie, senatorowie, osoby na stanowiskach kierowniczych w urzędach administracji rządowej oraz kandydaci w trwających kampaniach wyborczych.

Wymiar czasowy szkoleń 

Maksymalny roczny czas trwania ćwiczeń wojskowych nie może przekroczyć 90 dni. Przepisy definiują cztery formy takich szkoleń:

• Jednodniowe – na które można zostać powołanym maksymalnie trzy razy w danym roku.

• Krótkotrwałe – trwające nieprzerwanie do 30 dni.

• Długotrwałe – trwające w trybie ciągłym do 90 dni.

• Rotacyjne – organizowane w określonych dniach w ciągu roku, z łącznym czasem trwania do 30 dni.

  
  

Świadczenia finansowe za okres szkolenia 

Z tytułu powołania obywatelowi przysługuje zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy oraz rekompensata utraconych dochodów zawodowych. Świadczenie wypłacane przez wojsko wynosi 1/22 wykazanych dochodów za każdy dzień ćwiczeń, przy czym ustawa wprowadza limit wysokości rekompensaty równy 250% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za rok poprzedni. Biorąc pod uwagę komunikaty ZUS z 2023 roku, maksymalna dzienna stawka świadczenia wynosi obecnie około 846 zł brutto. Ewentualne dochody przekraczające ten próg nie podlegają wyrównaniu.

Postępowanie odwoławcze i luki prawne 

W obszarze regulacji szczegółowych funkcjonuje obecnie luka prawna; mimo dyspozycji art. 248 ust. 4 ustawy o obronie Ojczyzny, Minister Obrony Narodowej nie wydał dotychczas rozporządzenia regulującego procedury powoływania oraz zasady odbywania ćwiczeń. Sama karta powołania stanowi decyzję administracyjną, od której przysługuje odwołanie w trybie uregulowanym w Kodeksie postępowania administracyjnego (KPA).

Na doręczanych dokumentach organy wojskowe zazwyczaj pouczają obywateli, powołując się na uchyloną ustawę z 1967 r., iż wniesienie odwołania nie wstrzymuje obowiązku stawiennictwa. Biorąc jednak pod uwagę ogólne normy KPA, zaskarżona decyzja nie powinna podlegać wykonaniu do czasu rozpatrzenia odwołania. Rozbieżność ta prowadzi do sporów, a niestawiennictwo w jednostce niesie za sobą ryzyko nałożenia kary aresztu, grzywny lub przymusowego doprowadzenia przez Żandarmerię Wojskową. Należy ponadto zaznaczyć, że w świetle znowelizowanych przepisów organom wojskowym przysługuje wyłączna kompetencja do rozpatrywania odwołań, a od ich ostatecznych decyzji nie przewiduje się prawa do wniesienia skargi do sądu administracyjnego. Obecny stan prawny nie definiuje również możliwości skutecznej odmowy uczestnictwa w ćwiczeniach z powołaniem się na przekonania religijne bądź moralne.